Όταν γίνεται λόγος για τις μεγαλύτερες μορφές της αρχαιότητας, τα ονόματα του Αριστοτέλη, του Αρχιμήδη και του Πυθαγόρα έρχονται συνήθως πρώτα στο μυαλό. Υπάρχει όμως ένας επιστήμονας που κατάφερε κάτι πραγματικά εκπληκτικό: να υπολογίσει με μεγάλη ακρίβεια το μέγεθος της Γης, περίπου 2.200 χρόνια πριν εμφανιστούν τα τηλεσκόπια, τα αεροπλάνα, οι δορυφόροι και τα σύγχρονα όργανα μέτρησης. Ήταν ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος.
Τα πρώτα χρόνια
Ο Ερατοσθένης γεννήθηκε γύρω στο 276 π.Χ. στην Κυρήνη της Βόρειας Αφρικής, περιοχή που σήμερα βρίσκεται στη Λιβύη. Από νεαρή ηλικία έδειξε ιδιαίτερη κλίση στη μάθηση και ταξίδεψε στην Αθήνα, όπου σπούδασε φιλοσοφία, μαθηματικά, αστρονομία και φιλολογία.
Δεν ήταν άνθρωπος που περιοριζόταν σε έναν μόνο τομέα. Ήταν μαθηματικός, γεωγράφος, αστρονόμος, ποιητής, φιλόσοφος και φιλόλογος. Οι σύγχρονοί του τον θεωρούσαν έναν από τους πιο μορφωμένους ανθρώπους της εποχής.
Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας
Η φήμη του έφτασε μέχρι την Αίγυπτο και ο βασιλιάς Πτολεμαίος Γ΄ τον κάλεσε στην Αλεξάνδρεια. Εκεί ανέλαβε αρχικά λόγιος της αυλής και στη συνέχεια έγινε επικεφαλής της περίφημης Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, του μεγαλύτερου πνευματικού κέντρου του αρχαίου κόσμου.
Ως διευθυντής της βιβλιοθήκης είχε πρόσβαση σε χιλιάδες παπύρους και επιστημονικά έργα. Παράλληλα δίδαξε και τον μελλοντικό βασιλιά Πτολεμαίο Δ΄. Υπό την καθοδήγησή του η βιβλιοθήκη συνέχισε να αναπτύσσεται και να συγκεντρώνει γνώση από ολόκληρο τον γνωστό κόσμο.
Η μέτρηση της περιμέτρου της Γης
Το μεγαλύτερο επίτευγμά του ήταν η μέτρηση της περιμέτρου της Γης γύρω στο 240 π.Χ.
Ο Ερατοσθένης γνώριζε ότι στην πόλη Συήνη (σημερινό Ασουάν της Αιγύπτου), κατά το θερινό ηλιοστάσιο, ο ήλιος βρισκόταν ακριβώς πάνω από το κεφάλι των ανθρώπων το μεσημέρι. Οι ακτίνες του έφταναν κατακόρυφα και δεν δημιουργούσαν σκιά μέσα σε βαθιά πηγάδια.
Την ίδια στιγμή στην Αλεξάνδρεια, εκατοντάδες χιλιόμετρα βορειότερα, ένα κάθετο ραβδί δημιουργούσε σκιά. Μετρώντας τη γωνία αυτής της σκιάς, διαπίστωσε ότι αντιστοιχούσε περίπου στο 1/50 ενός πλήρους κύκλου. Γνωρίζοντας την απόσταση μεταξύ των δύο πόλεων, πολλαπλασίασε την απόσταση επί 50 και υπολόγισε την περιφέρεια της Γης.
Το εντυπωσιακό είναι ότι το αποτέλεσμα που βρήκε βρίσκεται πολύ κοντά στις σύγχρονες μετρήσεις. Ανάλογα με τη μονάδα μέτρησης που χρησιμοποίησε, το σφάλμα του υπολογισμού του ήταν εξαιρετικά μικρό για τα δεδομένα της εποχής.
Ο πατέρας της Γεωγραφίας
Ο Ερατοσθένης θεωρείται από πολλούς ο θεμελιωτής της επιστήμης της Γεωγραφίας. Ήταν από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν τον όρο «γεωγραφία» και προσπάθησε να αποτυπώσει τον γνωστό κόσμο πάνω σε χάρτη.
Δημιούργησε χάρτες που περιλάμβαναν παράλληλους και μεσημβρινούς, μια πρωτοποριακή ιδέα για την εποχή. Με τον τρόπο αυτό έθεσε τις βάσεις για τη χαρτογραφία που γνωρίζουμε σήμερα.
Το «Κόσκινο του Ερατοσθένη»
Στα μαθηματικά άφησε επίσης ανεξίτηλο αποτύπωμα. Δημιούργησε το περίφημο «Κόσκινο του Ερατοσθένη», μια μέθοδο εντοπισμού των πρώτων αριθμών, η οποία διδάσκεται ακόμη και σήμερα στα σχολεία και στα πανεπιστήμια.
Η μέθοδος αυτή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές στην ιστορία της θεωρίας των αριθμών.
Αστρονομία και χρονολόγηση
Ο Ερατοσθένης ασχολήθηκε επίσης με την αστρονομία. Υπολόγισε με αξιοσημείωτη ακρίβεια την κλίση του άξονα της Γης και κατασκεύασε ή βελτίωσε επιστημονικά όργανα παρατήρησης του ουρανού.
Παράλληλα προσπάθησε να καταγράψει με χρονολογική σειρά σημαντικά γεγονότα της ελληνικής ιστορίας, δημιουργώντας μία από τις πρώτες συστηματικές ιστορικές χρονολογήσεις.
Η σχέση του με τον Αρχιμήδη
Ο Ερατοσθένης διατηρούσε φιλικές σχέσεις με τον μεγάλο μαθηματικό και εφευρέτη Αρχιμήδης. Οι δύο άνδρες αντάλλασσαν επιστημονικές ιδέες και αλληλογραφούσαν για μαθηματικά προβλήματα και εφευρέσεις.
Τα τελευταία χρόνια
Στα γεράματά του έχασε την όρασή του. Για έναν άνθρωπο που είχε αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του στη μελέτη και την παρατήρηση, αυτό υπήρξε τεράστιο πλήγμα. Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, πέθανε στην Αλεξάνδρεια γύρω στο 194 π.Χ., σε ηλικία περίπου 82 ετών.
Η κληρονομιά του
Ο Ερατοσθένης απέδειξε ότι η γνώση, η παρατήρηση και η λογική μπορούν να οδηγήσουν σε σπουδαία συμπεράσματα ακόμη και χωρίς σύγχρονη τεχνολογία. Με ένα ραβδί, μερικές μετρήσεις και τη δύναμη της σκέψης, κατάφερε να υπολογίσει το μέγεθος του πλανήτη μας με ακρίβεια που προκαλεί θαυμασμό μέχρι σήμερα.
Περισσότερα από 22 αιώνες μετά τον θάνατό του, το έργο του εξακολουθεί να διδάσκεται σε σχολεία και πανεπιστήμια σε ολόκληρο τον κόσμο, υπενθυμίζοντας ότι η ανθρώπινη περιέργεια είναι μία από τις ισχυρότερες δυνάμεις της ιστορίας.
